İnsan karar verirken yalnızca seçenekler arasında tercih yapmaz. Aynı zamanda hangi ölçütün geçerli olduğuna da karar verir. Fakat bu ölçütlerin çoğu daha önce hazır hâlde bulunur: Aileden, toplumdan, gelenekten, meslekten ve içinde yaşanılan çağdan devralınır.

Devralınmış bir değeri benimsemek başlı başına yanlış değildir. Sorun, o değerin neden doğru kabul edildiğinin hiç sorgulanmamasıdır. Sorgulanmamış değer, insanın hayatını yönetir; fakat insan bu yönetimin kaynağını kendisi sanır.

Kant’a göre özerklik, insanın kendi kendisine yasa koymasıdır. Bu, kişinin istediği her şeyi ilke hâline getirmesi anlamına gelmez. Bir ilke yalnızca kişisel çıkara göre kuruluyorsa ahlaki bir ilke değildir. İnsan, kendi eyleminin dayandığı kuralın herkes için geçerli olmasını isteyip istemediğini sınamalıdır.

Bu düşünce önemli bir ayrım ortaya koyar: Kendi ilkesini kurmak keyfî davranmak değildir. İlkenin gerekçesini açıklamak, çelişkilerini görmek ve sonuçlarının sorumluluğunu taşımaktır.

Nietzsche ise değerlerin tarihini sorgular. İyi, kötü, doğru ve yanlış kabul edilen ölçütlerin değişmez olmadığını gösterir. Her değer belirli bir hayat anlayışının, güç ilişkisinin ve tarihsel düzenin içinden doğar. Bu nedenle insan önce kendisine miras bırakılan değerlerin nereden geldiğini incelemelidir.

Nietzsche’nin değer yaratma düşüncesi, geçmişteki bütün değerleri reddetmek değildir. İnsanın kendi hayatını güçlendirmeyen, eylemlerini daraltan ve kendisini edilgen hâle getiren ölçütleri yeniden değerlendirmesidir. Değer, yalnızca savunulan bir fikir değil; yaşama verilen yön olarak anlam kazanır.

Aristoteles ise ilkelerin eylemlerle kurulduğunu gösterir. Erdem yalnızca neyin doğru olduğunu bilmek değildir. Doğru eylemi tekrar ederek bir karakter ve yaşam biçimi oluşturmaktır. İnsan ilkelerini söylediği cümlelerle değil, benzer durumlarda tekrar ettiği seçimlerle görünür kılar.

Bu nedenle kendi ilkelerini kurmak üç aşamalı bir felsefi süreçtir. Önce hangi değerlerin devralındığı belirlenir. Ardından bu değerlerin gerekçeleri ve çelişkileri incelenir. Son olarak seçilen ilkeler somut kararlar ve eylemler üzerinden sınanır.

Bir ilke, yalnızca rahat koşullarda savunuluyorsa henüz ilke değildir. Çıkarla, alışkanlıkla veya çevrenin beklentisiyle çatıştığında da yön gösteriyorsa gerçek bir ölçüte dönüşür.

Kendi ilkelerini inşa eden insan her sorunun hazır cevabına sahip olmaz. Fakat hangi gerekçelerle karar verdiğini bilir. Düşüncesini açıklayabilir, çelişkisini görebilir ve verdiği kararın sorumluluğunu üstlenir.

Kendine ait bir hayat, dışarıdan hiçbir değer almamakla kurulmaz. Devralınan değerleri sorgulamak, seçilen ilkeleri gerekçelendirmek ve bu ilkeleri eylem içinde sınamakla kurulur.

Devralınmış değerlerle kendi ilkelerinizi birbirinden ayırmak için “Kendi İlkelerini İnşa Etmek” bireysel felsefi derinleşme programını inceleyebilirsiniz.